bien
Diccionario mapudungún-español. Español-mapudungún
augusta-2017
№10599
significados
- mapudungunm. La salud es un bien 'kümey kümelen, küme düngu ngey ñi kümelen che'. Es un bien para el hombre 'kümelkachen ngey o ngekey' (cuando lo es siempre). Lo que hace bueno al hombre 'kümekünuchekey'.
- mapudungunEl bienestar: kümelen (intr.).
- mapudungunLos bienes de la tierra: fachi mapu (o nagmapu) kümeke weshakelu.
- mapudungunLos bienes de alguno: ñi weshakelu.
- mapudungunLos bienes del finado: l'a weshakelu, l'ayem ñi tranakünuelchi weshakelu. Dios es el sumo bien 'Dios doy fücha küme chemkün ngey; fitufal-lay ñi küme ngen'.
- mapudungun[Hacer algo] en bien de alguno: ñi (doy) kümeleam, ñi doy kümelkaleam.
- mapudungunadv. küme; kümelka. (Juan) se conduce bien 're küme düngu inaniekey'. Todo lo hace bien 'kom tutekey'.
- mapudungunHacer bien [algún trabajo]: kümelkan, tutelkan, tutelün. Has leído bien 'kümelkaymi düngulün lifro'. Has escrito bien 'kümelkaymi (o tutey) mi wiripapelün; kümelkaymi papeltükunütramün'. V. pülluwkülen, püllün.
- mapudungunSalir bien: küme tripan.
- mapudungunIrle bien a alguno, estar bien: kümelen, kümelkülen (intr.).
- mapudungunBien, gustosamente: küme duam mew. Bien puedes creerlo 'ngelay chumal mi feyentunoafiel'. Bien se puede hacer en un día 'kiñe antü mew küme fitudeway'. Bien se conoce 'küme kimngekey'. Bien hemos caminado este día 'tuwiyu fachantü'. Bien rico es 'müt'e ül'men ngey'. Es bien bueno (el manjar) 'müt'e kümey'. (Él) es bien malo 'rume wedañma ngey'. Bien tendrá cincuenta años 'rüf fituli ñi kechu mari tripantu'. Bienvenido seas 'kümey mi akun'. Lo has hecho bien 'küme femimi'.
- mapudungunTratar bien a alguno: kümelkan.
- mapudungunTener a bien: kümelu trokifiñ.
- mapudungunIr a alguno bien en su viaje: kümelkayawün.
- mapudungunEstar bien [una persona]: kümelen; [un asunto] adün, adkülen.
- mapudungunHablar bien, al caso: addüngun, wifdüngun; [con buena pronunciación] küme rulpanütramün. No muy bien he amanecido 'weshakechi küme wün'man, newe küme wün'malan'.
véase
pülluwkülen, püllün
› fuente original
row 10716: bien | m. La salud es un bien 'kümey kümelen, küme düngu ngey ñi kümelen che'. Es un bien para el hombre 'kümelkachen ngey o ngekey' (cuando lo es siempre). Lo que hace bueno al hombre 'kümekünuchekey'. | El bienestar: kümelen (intr.). | Los bienes de la tierra: fachi mapu (o nagmapu) kümeke weshakelu. | Los bienes de alguno: ñi weshakelu. | Los bienes del finado: l'a weshakelu, l'ayem ñi tranakünuelchi weshakelu. Dios es el sumo bien 'Dios doy fücha küme chemkün ngey; fitufal-lay ñi küme ngen'. | [Hacer algo] en bien de alguno: ñi (doy) kümeleam, ñi doy kümelkaleam. || row 10717: bien | adv. küme; kümelka. (Juan) se conduce bien 're küme düngu inaniekey'. Todo lo hace bien 'kom tutekey'. | Hacer bien [algún trabajo]: kümelkan, tutelkan, tutelün. Has leído bien 'kümelkaymi düngulün lifro'. Has escrito bien 'kümelkaymi (o tutey) mi wiripapelün; kümelkaymi papeltükunütramün'. V. pülluwkülen, püllün. | Salir bien: küme tripan. | Irle bien a alguno, estar bien: kümelen, kümelkülen (intr.). | Bien, gustosamente: küme duam mew. Bien puedes creerlo 'ngelay chumal mi feyentunoafiel'. Bien se puede hacer en un día 'kiñe antü mew küme fitudeway'. Bien se conoce 'küme kimngekey'. Bien hemos caminado este día 'tuwiyu fachantü'. Bien rico es 'müt'e ül'men ngey'. Es bien bueno (el manjar) 'müt'e kümey'. (Él) es bien malo 'rume wedañma ngey'. Bien tendrá cincuenta años 'rüf fituli ñi kechu mari tripantu'. Bienvenido seas 'kümey mi akun'. Lo has hecho bien 'küme femimi'. | Tratar bien a alguno: kümelkan. | Tener a bien: kümelu trokifiñ. | Ir a alguno bien en su viaje: kümelkayawün. | Estar bien [una persona]: kümelen; [un asunto] adün, adkülen. | Hablar bien, al caso: addüngun, wifdüngun; [con buena pronunciación] küme rulpanütramün. No muy bien he amanecido 'weshakechi küme wün'man, newe küme wün'malan'.