ir
Diccionario mapudungún-español. Español-mapudungún
augusta-2017
significados
- mapudungunintr. amun.
- mapudungunIr de paso a cierto lugar: ngemen.
- mapudungunIrse: amun (intr.); [quien había venido] amutun (intr.). Van cinco pesos a que yo llegue el primero a Temuco 'kechu pesu wülan, iñche wüne puwan chi Temuco'. Este camino va al pueblo 'waria mew amuy tüfachi rüpü'. Vamos caminando 'amuleiñ'. Va anocheciendo 'pun'yekowmey (o yekowme, yeküme)'. ¡Voy a salir! '¡tripamechi!', '¡tripayan!'. Vamos a almorzar 'iaiñ', 'imeaiñ'.
- mapudungunIr con miedo: llükankechi o llükan engu amulen; [con cuidado] kuñül engu amulen.
- mapudungunIr contra la corriente: püran witrun ko mew.
- mapudungunIr por algo, ir a traer algo: yemen (unitr.). (Ese vaso) se va 'weyun ngey'. (El líquido) se va, se sale por el agujero 'weyutripay wechod mew'.
- mapudungunIrse una pared: ütrüfnagün, tranün; [hacia afuera] ütrüftripan (intr.).
- mapudungunIrle bien a uno: kümelen, küme felen; kümelkalen (intr.). El asunto va bien 'kümelkaley o küme amuley düngu'.
- mapudungunIrle mal a uno: weshalen, weshalkalen (intr.).
- mapudungunIrle mal a uno en el viaje: weshalkayawün, wesha miawün.
- mapudungunIrle bien: kümelkayawün, küme miawün.
- mapudungunIr uno descaminado: ñuyiawün (intr.).
- mapudungun¡Vaya! [para expresar enfado]: ¡we!, ¡ewem!, ¡ewem n'ay!. Se me fue el caballo con el lazo 'amuntükun lashu' o 'kawellu lefyentükuy lashu'. El caballo (desbocado) se fue conmigo 'lefyentükuenew kawellu'.
- mapudungunIr más allá del lugar hasta donde se quería ir: amurpun; rumerpun (intr.)
- mapudungunIr, con gerundios, proseguir: kuwmen (Pangui.), kowmen (Pangui.); la yeküme (partíc.). V. Augusta (1903, p. 101, 2ª).
- mapudungunIr afuera: tripan; tripamen.
- mapudungunIrse, deslizarse de la mano: wingultripan, meyudtripan (intr.).
› fuente original
row 13951: ir | intr. amun. | Ir de paso a cierto lugar: ngemen. | Irse: amun (intr.); [quien había venido] amutun (intr.). Van cinco pesos a que yo llegue el primero a Temuco 'kechu pesu wülan, iñche wüne puwan chi Temuco'. Este camino va al pueblo 'waria mew amuy tüfachi rüpü'. Vamos caminando 'amuleiñ'. Va anocheciendo 'pun'yekowmey (o yekowme, yeküme)'. ¡Voy a salir! '¡tripamechi!', '¡tripayan!'. Vamos a almorzar 'iaiñ', 'imeaiñ'. | Ir con miedo: llükankechi o llükan engu amulen; [con cuidado] kuñül engu amulen. | Ir contra la corriente: püran witrun ko mew. | Ir por algo, ir a traer algo: yemen (unitr.). (Ese vaso) se va 'weyun ngey'. (El líquido) se va, se sale por el agujero 'weyutripay wechod mew'. | Irse una pared: ütrüfnagün, tranün; [hacia afuera] ütrüftripan (intr.). | Irle bien a uno: kümelen, küme felen; kümelkalen (intr.). El asunto va bien 'kümelkaley o küme amuley düngu'. | Irle mal a uno: weshalen, weshalkalen (intr.). | Irle mal a uno en el viaje: weshalkayawün, wesha miawün. | Irle bien: kümelkayawün, küme miawün. | Ir uno descaminado: ñuyiawün (intr.). | ¡Vaya! [para expresar enfado]: ¡we!, ¡ewem!, ¡ewem n'ay!. Se me fue el caballo con el lazo 'amuntükun lashu' o 'kawellu lefyentükuy lashu'. El caballo (desbocado) se fue conmigo 'lefyentükuenew kawellu'. | Ir más allá del lugar hasta donde se quería ir: amurpun; rumerpun (intr.) | Ir, con gerundios, proseguir: kuwmen (Pangui.), kowmen (Pangui.); la yeküme (partíc.). V. Augusta (1903, p. 101, 2ª). | Ir afuera: tripan; tripamen. | Irse, deslizarse de la mano: wingultripan, meyudtripan (intr.).