rume

Diccionario mapudungún-español. Español-mapudungún

augusta-2017

significados

  • españolpartíc. interp. De repente. Ñamrumey 'desapareció de repente'. Pengerumey 'se vio de repente'.
  • españoladv. A lo menos, siquiera. Püchün rumeyaymi 'un poco siquiera comerás'. Kiñe rumeeluen kuram 'dame a lo menos un huevo'.
  • españolPrecedida del adv. de neg. no con el verbo en forma negativa: ni siquiera, ni, tampoco. Püchün no rume illkulay 'ni un poco se enojó'. Kiñe no rume elulagenew naranja 'ni una naranja me ha dado' (a veces dicen lo mismo sin no).
  • españolPospuesta al verbo en modo condicional: aunque, aun cuando. Küpallefule rume 'aunque viniese (él)'.
  • españolPospuesta a los pronombres, adverbios o numerales interrogativos iney, tuchi, chem, tunten, chew, chumngechi, tunten mew, etc.: quienquiera que, cualquiera (que), cualquier cosa que, cuantos sean quienes, como quiera que, cuando quiera que o a cada momento, etc. (respectivamente).
  • españolDichos términos seguidos de no rume con neg. del verbo: V. iney, tuchi, chem, etc.
  • españolHasta. Pillañ rume müley tüfachi diccionario mew 'hasta un volcán hay en este diccionario (en grabado)'. || kiñe rume. Simple. Kiñe rume füw 'hilo simple, de una sola hebra'. Kiñe rume duam (o piwke) ngen 'ser de corazón sencillo, sin doblez ni engaño, fiel'. Kiñe rume duam (o piwke) nielay 'no es sincero, es doble, de dos caras'.
  • españolDel todo, de todo punto, sin demora ni vueltas. Kiñe rume lifngelu 'toda pura, purísima (la Virgen)'. Kiñe rume amunge (feychi ruka mew) 'anda directa, inmediatamente (a aquella casa)'.
  • españolkiñeke rume. Siempre uno. Tononwe mew nüngemekey kiñeke rume füw 'con la trama se coge hilo por hilo, siempre uno'.
  • españolepuke rume. Siempre dos.
  • españolepu rume. Doble. Epu rume füw 'hilo de dos hebras'. Epu rume duamkülen 'tener dudas, estar indeciso'. Epu rume duamelenew 'me ha infundido dudas (alguna persona u observación)'.
  • españoladv. pref. Sumamente, excesivamente, sobremanera. Rume fücha illkuyngün 'se enojaron excesivamente'. Müt'ewe rume füchay 'es sumamente viejo'. Rume afüy chi ilo 'se recoció la carne'.
  • españolsuf. adj. Del ancho o grueso indicado por el adjetivo que le precede. Püchürume 'angosto, delgado'. Fent'erume 'tan ancho, grueso'.
véase iney, tuchi, chem, etc
fuente original
row 6993: rume | partíc. interp. De repente. Ñamrumey 'desapareció de repente'. Pengerumey 'se vio de repente'. || row 6994: rume | adv. A lo menos, siquiera. Püchün rumeyaymi 'un poco siquiera comerás'. Kiñe rumeeluen kuram 'dame a lo menos un huevo'. | Precedida del adv. de neg. no con el verbo en forma negativa: ni siquiera, ni, tampoco. Püchün no rume illkulay 'ni un poco se enojó'. Kiñe no rume elulagenew naranja 'ni una naranja me ha dado' (a veces dicen lo mismo sin no). | Pospuesta al verbo en modo condicional: aunque, aun cuando. Küpallefule rume 'aunque viniese (él)'. | Pospuesta a los pronombres, adverbios o numerales interrogativos iney, tuchi, chem, tunten, chew, chumngechi, tunten mew, etc.: quienquiera que, cualquiera (que), cualquier cosa que, cuantos sean quienes, como quiera que, cuando quiera que o a cada momento, etc. (respectivamente). | Dichos términos seguidos de no rume con neg. del verbo: V. iney, tuchi, chem, etc. | Hasta. Pillañ rume müley tüfachi diccionario mew 'hasta un volcán hay en este diccionario (en grabado)'. || kiñe rume. Simple. Kiñe rume füw 'hilo simple, de una sola hebra'. Kiñe rume duam (o piwke) ngen 'ser de corazón sencillo, sin doblez ni engaño, fiel'. Kiñe rume duam (o piwke) nielay 'no es sincero, es doble, de dos caras'. | Del todo, de todo punto, sin demora ni vueltas. Kiñe rume lifngelu 'toda pura, purísima (la Virgen)'. Kiñe rume amunge (feychi ruka mew) 'anda directa, inmediatamente (a aquella casa)'. | kiñeke rume. Siempre uno. Tononwe mew nüngemekey kiñeke rume füw 'con la trama se coge hilo por hilo, siempre uno'. | epuke rume. Siempre dos. | epu rume. Doble. Epu rume füw 'hilo de dos hebras'. Epu rume duamkülen 'tener dudas, estar indeciso'. Epu rume duamelenew 'me ha infundido dudas (alguna persona u observación)'. || row 6995: rume | adv. pref. Sumamente, excesivamente, sobremanera. Rume fücha illkuyngün 'se enojaron excesivamente'. Müt'ewe rume füchay 'es sumamente viejo'. Rume afüy chi ilo 'se recoció la carne'. || row 6996: rume | suf. adj. Del ancho o grueso indicado por el adjetivo que le precede. Püchürume 'angosto, delgado'. Fent'erume 'tan ancho, grueso'.