abrir

significados

• mapudungunact. nülan (unitr./intr.). Abrir y dejar abierto: nülakünun (unitr.).
• mapudungunAbrir [un agujero]: wechodün (unitr.); [las alas] ünülnentun (ñi müpü); [los brazos] nüwfünentun (lipang); [un camino] dewman (unitr.) kiñe rüpü, rüpülün (intr.). Tüfa mew rumeay iñ rüpü 'por aquí pasará nuestro camino' o tüfa mew rüpülngeay 'por aquí se hará un camino'.
• mapudungunAbrir, despejar [conductos, caminos]: wengamün, wengamtun, wellimün, liftun; [su cola, p. ej. un pavo] chingdewüdamün (ñi külen); [los dedos] chulalkünun (ñi kug, ñi changüll); [las hojas enteras aún de un libro nuevo] katrünülan, katrün ñi nülayam; [un hoyo] dewman (kiñe rüngan); [un libro] nülan, wüdamün; [la mano cerrada] l'apümün, l'apümnentun (ñi kug); [un negocio] tuülün, tuwülün (kiñe negocio); [los ojos] lelikünuwün (refl.), lelikünun (unitr.) ñi nge; [las piernas] rekakünuwün (refl.), rekawüdamün (unitr.) ñi chang; [postemas] katan (unitr.); [un surco con un arado] kiñe timun rulpan.
• mapudungunintr. Abrir bien: küme nülafalün.
• mapudungunAbrir y cerrar continuamente: nülanülatumeken, nülankepin (unitr.).
• mapudungunAbrirse solo: nülawün (refl.); [continuamente] nülankepin (intr.); [un camino o conducto obstruido] wengan, wengatun (intr.); [las flores] wüdan (intr.). Mis mieses ya están en flor 'wüdarayeni ñi ketran'; [las frutas] wül'ün, wül'wüdan (intr.); [las hojas] wüdan (intr.). Wüdatapüli ñi manzano 'mi manzano ya tiene hojas'; [una postema] rüpen (intr.); [tablas o tierra seca] trügün (Pangui.), trowün (intr.).
• mapudungunAbrirse con alguno: rüf mi wen'üyyefiel entulelageymi (Pangui.). Tüfachi düngu, ñi piwkeyegel 'porque te considero como verdadero amigo, te manifestaré lo que siento en mi corazón'.